To co teraz napiszę tylko pozornie nie łączy się z tytułem notki. Jak wszyscy wiedzą, nie ma sposobu, by jakakolwiek gwiazda publicystyki prawicowej wymieniła nazwę Klinika Języka, czy moje nazwisko w swoich wystąpieniach. I ja też o to nie zabiegam. Wręcz tego nie chcę. Nie ma też jednak mowy, żeby ktokolwiek promował tu jakichś „mędrców” z prawej strony, uprawiających w dodatku jakieś asekurowane prowokacje, robiąc przy tym ludziom wodę z mózgu. Takich treści tu nie będzie. I nie będzie tu takich promocji. Jak ktoś chce posłuchać co mówi Cejrowski, albo Michalkiewicz, niech idzie na ich strony i tam sobie słucha.

To, zaś co umieściłem w tytule, to słowa Wespazjana Kochowskiego, który użył ich analizując bitwę pod Ochmatowem, stoczoną w dniach 29 stycznia – 2 lutego 1655. Czyli na pół roku przed wkroczeniem wojsk szwedzkich w granice Rzeczpospolitej. Ci, którzy czytali Wojnę moskiewską już wiedzą, a ci, którzy tego nie zrobili dopiero się dowiedzą, jak ważne we wszelkich analizach jest uporządkowanie chronologii. Pół roku przed wkroczeniem Szwedów do Polski armia koronna, wespół z Tatarami operuje na Ukrainie i o mały włos nie kończy wojny z Chmielnickim, niszcząc – prawie -  tabor w którym posuwały się ku Humaniowi wojska kozackie i moskiewskie.

Już w zasadzie powinniśmy przywyknąć, że książki historyczne w Polsce czyta się po to, by przeżywać jakieś emocje, a nie po to by odkrywać różne chronologiczne zagadki i nieoczywistości dotyczące postaw różnych osób w czasie kryzysów. Ochmatów był moim zdaniem kwestią kluczową dla dalszych losów kraju. Zanim przejdę do skrótowego omówienia przebiegu tej bitwy, chciałbym umieścić tu kilka cytatów z książki Wojna Moskiewska, które oddają koloryt i grozę tamtych czasów i ludzi, którym przyszło wtedy żyć. `

Wysłali przodem Czarnieckiego. Te gdzie przyszedł, czarno czynił. Żołnierz  jego samą kaszą się obchodził, woda za wódkę, suchar za piernik, wędzonka za pieczeń, żołądki wypolerowane, koń który idzie, niech idzie, a gdy nie może, niech leży. Gdzie mógł wziąć, wziął, a gdzie nie mógł, szczęścia próbował.

W ten sposób Ludwik Kubala opisuje oboźnego koronnego Stefana Czarnieckiego i jego żołnierzy, którzy dołączyli do armii koronnej dowodzonej przez hetmana Stanisława Rewerę Potockiego. O samym Potockim pisze, że wyglądał niczym św. Mikołaj z ruskich ikon, i można by go było przed ołtarzem posadzić i chodzić wokoło z kadzidłami, a lud byłby pewien, że to sam święty zstąpił na ziemię. Hetman Rewera Potocki dzierżył buławę polną koronną, bo obydwie buławy wielkie wakowały, a trzymał je w swoim ręku król. Ufając, że tak będzie dla kraju najlepiej. Krytyka Jana Kazimierza za ten upór jest otwarta i zrozumiała. Potocki zaś charakteryzowany jest przez Kubalę jako człowiek, który kochał się w wojnie, ale kampanii prowadzić nie potrafił. W wojsku zaś najlepiej sprawował sądy. – Prawa się nie trzymał – pisze Ludwik Kubala – ale żołnierze go rozumieli.

Kiedy czytamy Wojnę moskiewską, zaczynamy zastanawiać się o co w ogóle toczyły się wojny na wschodzie, szczególnie zaś ta z Chmielnickim? Sporą część książki zajmują opisy województwa bracławskiego, po połowie XVII wieku zamienionego w pustynię, o której Wincenty Pol pisał w XIX wieku w taki oto sposób

Od ujścia Rosi – aż tam, gdzie Siniucha
Na pograniczu już do Bohu wpada,
Szła linia kresów i ziemia tak głucha,
Że tylko czasem pod koniem zagada

No więc w czasach, które opisuje Kubala, sięgając raz po raz do źródeł, nie była to wcale ziemia głucha. Miasto Humań, które Rewera chciał zdobyć porównywalne było do Bredy. Składało się z trzech miast dobrze oszańcowanych wałem ziemnym. Było w nim 9 cerkwi i kościół. Nie inaczej wyglądały inne miasta na tym obszarze. Takie, jak na przykład, Busza. Mniejsza od Humania, ale także dobrze umocniona. Czarniecki spalił ją w czasie swoich marszów. Cała Bracławszczyzna była gęsto zaludniona i, jak przypuszczam, ona była głównym celem działań wojennych i dyplomatycznych. Chodziło o to, by spustoszyć wszystko, co leży na tureckim pograniczu, następnie zaś przejąć to w swoje ręce i odbudować. Rzecz jasna pod patronatem nowego władcy, którym miał być car moskiewski.

Zimą 1655 roku jeszcze nic nie było rozstrzygnięte, a Chmielnicki zjawił się pod Ochmatowem maszerując w taborze dowodzonym przez księcia Szeremietiewa. Armia liczyła prawie 60 tysięcy ludzi. Rewera i Czarniecki prowadzili ledwie połowę tego. Wcześniej chcieli zdobyć Ochmatów, ale sztuka ta się nie udała. Szli przeciwko Chmielnickiemu wespół z młodym następcą krymskiego tronu i jego ludźmi. A sojusz ten okazał się fatalny w skutkach. Tatarzy domagali się, co jest pięknie przez Kubalę opisane, różnych podarunków, a także tego, by stary hetman i starszyzna polska traktowali młodego – szesnastoletniego „sułtanika” z uniżonością graniczącą z utratą godności. W wojsku zaś tatarskim byli dostojnicy, którzy – z dawnych jeszcze lat – dobrze się z Chmielnickim znali. Bitwa rozpoczęła się wieczorem, kiedy zapadał już zmrok, a stało się tak w wyniku nacisków Czarnieckiego. Panował nieopisany mróz, ludzie puchli z zimna, nie mogli utrzymać w ręku broni i trzymanie ich całą noc w polu, pod gołym niebem groziło katastrofą. Gotowi byli poza tym na wszystko, byle nie marznąć. Przed zapadnięciem ciemności Polacy uderzyli na tabor, rozerwali go i zdobyli większość dział. Nie udało się jednak do końca rozerwać całego taboru, który składał się z ponad 2 tysięcy wozów. Był olbrzymi. Klęska była jednak blisko i Chmielnicki ponoć rwał włosy z głowy, żarł śnieg z rozpaczy. Szeremietiew był ranny. Wyprowadzono jednak kontratak, który odrzucił wojska polskie. O uratowaniu Chmielnickiego zdecydowało jednak co innego – przesłał on 10 tysięcy złotych do obozu tatarskiego. Wcześniej zaś „upominek” w wysokości 12 tysięcy złotych wręczył tatarom sam hetman, żeby zatrzymać ich przy sobie. Odstąpienie Tatarów i zachowanie samego hetmana przesądziło o wyniku bitwy, a także o losach kraju, jak sądzę. Potocki bowiem wycofał się daleko, w głąb kraju, ponoć zatrzymał się dopiero we Lwowie. Pozostawiając na Ukrainie Czarnieckiego i Tatarów, których próbowano obłaskawić wydając im w niewolę ludzi ze zbuntowanych miasteczek i siół, które nie przyjęły hetmańskich uniwersałów wzywających do poddania się. Z chwilą, kiedy hetman się wycofał, na Bracławszczyznę wkroczyły dodatkowe siły tatarskie, stanowiące do tej pory odwód zabezpieczający Krym, dowodził nimi Ghazi Girej, pełniący urząd kałgi – drugiego człowieka w państwie tatarskim. Jego rajd po całym województwie ogołocił je w zasadzie z ludzi. Liczbę jasyru oceniano na 100 tysięcy osób. Martwe dzieci zbierano przy drogach i chowano w zbiorowych mogiłach, wszystkie one miały mniej niż jeden rok, bo pozostałe Tatarzy uprowadzili. W jednej z takich mogił zakopano aż 270 dzieci poniżej pierwszego roku życia.

Chmielnicki przeżył, wycofał się, podobnie jak hetman Potocki. A to co stało się na Ukrainie w lutym 1655 Ludwik Kubala opisuje tak:

 

Wracała orda pędząc olbrzymi jasyr bydła i ludzi- jak ruchome targowisko, wędrówka narodu ruskiego na odpust, na Krym.

Z sakiew przy siodłach ordyńców wyglądały dziecięce główki, na przodzie co piękniejsze mołodycie. Na podręcznych koniach toboły ze zdobyczą, lichtarze, monstrancje, kielichy cerkiewne. Szły gromady powiązanych w troki jeńców różnej płci i wieku. Kobiety zawodzące, mężczyźni z ogłupiałym wzrokiem, dziatwa wystraszona litanie śpiewająca, parobkowie i zapamiętali popi z szaloną pieśnią kozacką na ustach:

W piekle być, w piekle być

Wiecznie żyć, wiecznie żyć

Na wieki, na wieki…

Parobki idut spiwajuczi

A diwczata ridajuczi

A mołodi mołodici

Starego Chmelia prokljanuczi

O bodaj Chmelia Chmelnickago

Perwa kula ne minuła

A drugaja ustreliła

I serdeńko uceliła.

Po odejściu Tatarów, pisze Kubala, 50 miast, 1000 cerkwi i nieprzeliczona ilość siół nie podniosła się już z gruzów. Cały kraj nad rzeką Boh został unicestwiony. Armia zaś dowiodła, że nie potrafi działać bez sojusznika. Ten zaś był groźniejszy niż wróg. Na to wszystko z całą pewnością patrzyli z uwagą Szwedzi, informowani przez działających na Ukrainie agentów o tym, jak rozwija się sytuacja. Myślę, że policzono też dokładnie łupy wywożone przez Tatarów na Krym. Ci zaś, przed swoim wyruszeniem na Krym, po bitwie pod Ochmatowem, napisali do Polaków taki list:

Panowie Polacy, co chcecie czynić dalej? Myśmy uradzili odejść, bo się wielu z was rozeszło, dział nie macie, hetman wasz wielki uciekł, wyście zlekczeli, odbieżycie i nas. Raczej poniechajcie wojny, za Boh nas odprowadźcie, a na ukontentowanie dajcie nam miast trzy, którebyśmy bez walki wziąć mogli. Starszyznę udarujcie, a na wiosnę lepiej się gotujcie.

Na koniec powiedzmy jeszcze w czym, zacytowany w tytule Wespazjan Kochowski widział przyczyny ochmatowskiego niepowodzenia. Otóż napisał on, tuż przed tym, zacytowanym w tytule fragmentem, że starszyzna zabroniła ścinać poddających się Moskali. Gdyby nie to bitwa byłaby wygrana całkowicie.

Na dziś to tyle. Niebawem, mam nadzieję, że jeszcze przed zimą w naszej księgarni pojawią się inne publikacje Ludwika Kubali.

Na razie proponuję Wojnę moskiewską.

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/wojna-moskiewska-ludwik-kubala/

---

tagi: kozacy  tatarzy  chmielnicki  stefan czarniecki  wojna moskiewska  ochmatów  rewera potocki 

	gabriel-maciejewski
	5 września 2025 09:10

16     1316    8 zaloguj sie by polubić