Bo także o niedoskonałości opisów bazujących na źródłach. Kiedy byłem młody, a trudno to sobie wyobrazić, zamiast pisać coś w stylu takim, jak dziś przemyśliwałem na kwestią następującą – historycy są ograniczeni materiałem źródłowym, powinni więc skupić się na nim i – dla rzetelności opisu – nie wychodzić ani na krok poza ich treść. Dziś, kiedy mam ponad pięćdziesiąt lat mogę się tylko z takich pomysłów zaśmiać. Oto przeczytałem wczoraj artykuł Antoniego Knota, historyka jak najbardziej, a chyba nawet historyka medycyny. Artykuł nosi tytuł Dwór lekarski Stefana Batorego. Jego celem zaś, jak przypuszczam, bo żadne źródła nie wskazują, by Antoni Knot rzeczywiście miał taki zamiar, było wskazanie jak znakomicie przebiegała współpraca Stefana Batorego z najbardziej uczonymi medykami epoki. Stąd już płynie wniosek inny, dziś dla mnie oczywisty, że gdyby król Stefan współpracował – prócz medyków – także z historykami, ówczesnymi odpowiednikami Antoniego Knota, to może nawet udałoby mu się przeżyć. Bo wspólnota uczonych bazujących na rzetelnej wiedzy i źródłach to prawdziwa potęga.

Artykuł Knota jest rozwlekły i pretensjonalny. Koncentruje się na sylwetkach lekarzy otaczających króla Stefana i w zasadzie tylko na nich, bo o rzeczywistych relacjach tych osób i ich wpływie na władcę nie ma ani słowa w źródłach. Z wyjątkiem oczywiście dwóch najważniejszych – Bucelli i Simoniusa.

Zacznę swój wywód od końca, czyli od wniosków jakie – bazując na dostępnych źródłach – wyciągnął Antoni Knot. Oto one: król Stefan jeszcze w Siedmiogrodzie leczył się na ropiejący wrzód na udzie. Dolegliwość ta towarzyszyła mu przez całe życie. Nigdy jednak nie osłabiała go na tyle, by nie mógł aktywnie żyć i prowadzić kampanii wojennych. Z wrzodem był pod Gdańskiem i pod Pskowem, z wrzodem przyjechał do Polski, z wrzodem spał i polował na dziki pędząc konno, z rohatyną, po ośnieżonych polach. No, ale jednak coś z tym wrzodem trzeba było zrobić i król całe życie poszukiwał znakomitych medyków. I miał przy sobie takich dwóch – Bucellę i Simoniusa. Jeden nazywany jest przez Knota praktykiem, a drugi teoretykiem. Z tym, że praktyk Bucella, leczył według Hipokratesa, a teoretyk Simonius, według mozolnie odkrywanych praw przyrody. Żaden nie wyleczył wrzodu, choć leczyli króla przez całe lata. Kiedy Stefan Batory zmarł jeden – Simonius stwierdził, że to astma, a drugi – Bucella, że epilepsja. Skąd więc wziął się pogląd, że król Stefan zmarł na niewydolność nerek czyli mocznicę? Otóż w XIX wieku wszyscy „najuczeńsi” profesorowie akademii krakowskiej próbowali wyjaśnić zagadkę śmierci króla. Nie mając oczywiście pojęcia o medycynie, ale za to dysponując źródłami pisanymi. W końcu Adolf Pawiński położył na stole asa. Zainteresował sprawą swojego brata Józefa, dyplomowanego medyka, i ten, po 400 latach od zgonu Batorego, stwierdził ponad wszelką wątpliwość, że przyczyną zgony była insufficientia musculi cordis, czyli osłabiona czynność mięśnia sercowego. I wydawało się, że już wszystko jest jasne, ale jednak nie. Sławny historyk medycyny – Franciszek Giedroyć nie zgodził się z opinią braci Pawińskich i posiłkując się opinią równie jak Józef Pawiński znanego lekarza krakowskiego dr Edwarda Zielińskiego, stwierdził, że król Stefan zmarł na uremię. Przy czym zaznaczyć trzeba, że opinię na temat takiej a nie innej przyczyny zgonu Edward Zieliński przekazał Giedroyciowi ustnie, a więc nie ma po niej śladu w źródłach. No, ale – co jednak jest nieco zaskakujące – opinia ta, nie poparta żadnym dowodem pisanym, sformułowana w roku 1906, obowiązuje do dziś. I spróbujcie teraz komuś powiedzieć, że było inaczej, że król Stefan został otruty. Kiedy wiadomo przecież, że zmarł na mocznicę. Dla wszystkich jest przy tym jasne, że opinie dostępne w źródłach, czyli diagnozy Bucelli i Simoniusa, nie mają już żadnego znaczenia. Opis ten obrazuje stan całej polskiej historiografii na dzień dzisiejszy. Przypomnę tylko jeszcze, jako człowiek znany z pamiętliwości, choć nie mściwy, że świętej pamięci Jerzy Targalski, szydził ze mnie na portalu niezalezna.pl, bo ośmieliłem się przywołać opinię Hermana Zdzisława Scheuringa na temat otrucia króla Stefana. A wszak wiadomo historykom, a do nich zaliczał się też Targalski, że król chorował na nerki. No tak, ale w protokołach zgonu jest jak byk, że albo astma albo epilepsja! To niczego nie zmienia – uremia!

Ile takich opinii jest w obiegu i ile wchodzi doń codziennie? Kiedy myślę sobie o Bucelli i Simoniusie wyobrażam ich sobie pod postaciami Bartosiaka i Zychowicza, tyle że przebranymi w te dziwne łachy. Leczą wrzód, a po katastrofie stawiają diagnozy od czapy, byle tylko uniknąć śledztwa. Rozumiecie już chyba więc dlaczego podjąłem trud wydawania tekstów poświęconych królowi Stefanowi. Bez ujawnienia wszystkich tych opinii, nie będzie możliwe napisanie tekstu, który z problemem śmierci króla, jego panowania i życia zmierzy się naprawdę. A taki tekst powinien powstać, po to choćby byśmy wreszcie wyszli z piwnicy domu wariatów, gdzie przebywamy odkąd narodziła się w Polsce nowoczesna historiografia. Historycy bowiem, czego już nie raz dowiedliśmy, są ludźmi ułomnymi umysłowo, albo działają ze złej woli. Mają też chore zupełnie aspiracje. Wyrażające się w stylu ich tekstów. To znaczy nie istnieje chyba współcześnie nikt, kto potrafiłby oddać grozę i tragizm postaci władców Polski i horror, który codziennie budził się na dworze królewskim, czy to Batorego czy Zygmunta. Za to wszyscy podkreślają, jak ważna była rola uczonych humanistów na tych dworach.

Zatrudniani przez króla Stefana lekarze pochodzili przeważnie z Padwy, najczęściej byli arianami jak Bucella lub kalwinami jak Simonius, który dla zajęcia stanowiska przy królu Stefanie konwertował na katolicyzm. Wszyscy byli biznesmenami i rozwijali, obok działalności medycznej także interesy. Bucella miał hutę i produkował stal, miał także majątek w pobliżu pruskiej granicy, który wyżebrał u króla Stefana. Prawdopodobnie po to, by szybciej uciec pod opiekę elektora, gdyby król zmarł, a ktoś z przytomnych doradców postanowił aresztować tego wybitnego specjalistę od medycyny. Wszyscy ci lekarze, a było ich na dworze kilkunastu, ale nie wszystkich źródła wymieniają z nazwiska, byli bardzo przebiegłymi bandytami posługującymi się trucizną. Jeden z nich został w Polsce skazany na banicję za próbę otrucia pewnego włoskiego szlachcica. Uciekł jednak i schronił się w Anglii, co nikomu rzecz jasna nie dało do myślenia. Choć przecież odnotowane zostało w źródłach, w przeciwieństwie do uremii.

Czy to znaczy, że nie było przy królu żadnego uczciwego medyka? Był – Wojciech Oczko z Warszawy. O nim jednak pisze Knot z lekkim przekąsem, że nigdy nie był lekarzem nadwornym, a jedynie doraźnym doradcą. Skąd taka opinia? Bo źródła nie wymieniają Oczki jako królewskiego medyka. Oczko zwalczał Bucellę i Simoniusa, ale ten pierwszy doprowadził w końcu do usunięcia go z dworu. Oczko był autorem sławnej pracy na temat syfilisu zwanego w owym czasie przymiotem. I – jak pisze Knot nie zwracają uwagi na swoje własne, wcześniejsze opinie – król rozmawiał z nim na temat tej dolegliwości. Opinie Oczki nie znalazły jednak zrozumienia wśród licznych, obcoplemiennych medyków, a on sam został odsunięty, czy też raczej sam się usunął, z obawy o życie. Król, który już dwa lata po koronacji zaczął obawiać się otrucia, szukać zaczął pomocy wszędzie, także u nadwornego lekarza elektora pruskiego, który przysłał mu jakiś cudowny specyfik niwelujący działanie wszelkich trucizn. Nie wiemy, co to był za szajs, ale nie możemy wątpić, że było to coś bezużytecznego, bo medyk ten wkrótce popadł w niełaskę i musiał uciekać. Ponoć zmarł gdzieś w klasztorze, ale źródła nie podają gdzie.

Teoria, że król Stefan był przewlekle chory, choć rozpowszechniona przez Kraushara i podtrzymywana przez wielu nie może się ostać. Bracia króla zmarli co prawda na podagrę, ale to była częsta dolegliwość w tamtych czasach i na pewno nie była ona dziedziczna. Ojciec króla zmarł kiedy Stefan miał trzy lata, ale to też o niczym nie świadczy, a na tych właśnie podstawach zbudowano teorię o przewlekłej chorobie króla. Poza wrzodem nic Stefanowi nie dolegało. Ten zaś mógł być objawem syfilisu, ale mógł być równie dobrze wynikiem zakażenia gronkowcem.

Król Stefan, kiedy obejmował tron Polski miał 43 lata. Był więc człowiekiem doświadczonym i dojrzałym. Nie wiemy jednak jak świadomym okoliczności. Przez lata jego najważniejszym doradcą był Jerzy Blantrata, arianin zwalczany przez jezuitów, turecki agent wykształcony w Padwie, który postawił przy królu Bucellę. Stefan, jeszcze w Siedmiogrodzie, chyba coś przeczuwał, bo Knot pisze o aferze jaka tam wybuchła. Oto zjawili się na dworze siedmiogrodzkim lekarze, ponoć Niemcy, którzy chcieli wyleczyć wrzód. I nawet udało im się zatamować wysięk ropy, ale wtedy Blatnrata z Bucellą dostali szału i po wielkiej awanturze udało im się wyrzucić Niemców z dworu. Twierdzili, że jeśli ropa przestanie płynąć z wrzodu, rzuci się królowi na mózg. Stefan uległ. Nie wiemy, bo źródła o tym nie mówią, z jakimi myślami przybył do Polski. Jego przyjazd poprzedził jednak Blantrata, który wygłosił przed sejmem sławną mowę, gdzieś opublikowaną, ale nie udało mi się jej znaleźć. Król musiał więc, w zasadzie stale obdarzać zaufaniem ludzi, którzy dybali na jego życie. Nie ma jeszcze autora, który by się z tym problemem w przekonujący sposób zmierzył. I chyba nie będzie. Wszyscy bowiem zajęci są opisywaniem relacji pomiędzy uczonymi a władzą w dawnych czasach, czyli opisują swoje własne projekcje na temat ich osobistej sytuacji i pragnień.

Priorytetem i modus operandi agentów czynnych przy królu było zachowanie wrzodu na udzie, bo ten dawał gwarancje, że ich rola nie zostanie zakwestionowana. Król skierował swój impet przeciwko Moskwie, a więc Turcy którzy wystawili Blantratę i Bucellę i Niemcy, których reprezentował Simonius, z pewnym niepokojem, ale jednak bez szaleństw, czekali na rozwój wypadków. Sprawa się skomplikowała kiedy do gry weszli Anglicy. Nie można więc z całą pewnością stwierdzić, czy to Bucella czy Simonius otruli króla. Myślę, że zrobił to ktoś trzeci, ktoś sprytniejszy od nich, ktoś kogo nazwisko nie zachowało się w źródłach. Osoba ta, co można stwierdzić z dużym prawdopodobieństwem, została wskazana czy wręcz wyznaczona przez Johna Dee. Tego jednak także w źródłach nie znajdziecie.

No nic, będziemy kontynuować tę robotę dalej. Jak zgromadzimy wszystko i wszystko rozpiszemy, może – na starość – trzeba będzie samemu, od nowa opisać tę historię.

Tekst historyka Antoniego Knota przeczytacie sobie tutaj

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14899/edition/24207/content

 

A książki o Batorym, które do tej pory wydaliśmy dostępne są tutaj

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/stefan-batory-edmund-jezierski/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/czary-na-dworze-batorego/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/czy-krolobojstwo-krytyczne-studium-o-smierci-krola-stefana-wielkiego-batorego/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/stefan-wielki-batory-komiks-huberta-czajkowskiego/

---

tagi: wojna  historycy  władza  agenci  aspiracje  trucizna  stefan batory  lekarze  bandyci  pomyłki 

	gabriel-maciejewski
	19 stycznia 2026 07:10

56     2162    13 zaloguj sie by polubić