Na pewno nie uwierzycie, ale stosunkowo łatwo można dowiedzieć się, jak nazywali się carscy cenzorzy pracujący w Warszawie, w budynku przy ulicy Miodowej, kontrolujący przepływ druków z zagranicy. Byli to panowie: Łaganowski ( w randze prezesa) oraz Trofimowicz, Dragomirecki i Kulig. Był także jeszcze jeden pan – w randze sekretarza – ale o nim później.

Jak każdy rosyjski i nie tylko rosyjski urzędnik, byli oni zaszeregowani płacowo. Nie tylko w strukturze państwa, ale także w strukturze, która to państwo próbowała zwalczać propagandowo. Czyli wśród wydawców warszawskich sprowadzających nielegalne drugi z Austrii i Niemiec. I tak pan Trofimowicz będąc na pensji w jednej z księgarń ( w jednej tylko – podkreślam – bo inne księgarnie i wydawnictwa płaciły mu osobno) otrzymywał 200 rubli miesięcznie. To nie było wszystko. Osobno dostawał za każdą „sprawdzoną” skrzynię wydawnictw 10 rubli, a za taką w której znajdowały się same nielegalne wydawnictwa – 50 rubli. I udzielał wydawcy i księgarzowi gwarancji, że żadna książka nie zostanie skonfiskowana.

Cenzorom należało przedstawiać każdą nowo wydaną książkę do akceptacji. W zasadzie operacja ta powtarzała się co tydzień, albowiem ruch wydawniczy był bardzo duży i rynek dynamizował się stale. Na Miodową chodził specjalnie do tego celu wytypowany pracownik, który za to iż tytuł nie znalazł się na indeksie płacił panom cenzorom od 20 do 100 rubli. Potem szedł z nimi na śniadanie. To zwykle kończyło się około południa, kiedy dorożki odwoziły panów cenzorów i pracownika księgarni do domów, rzecz jasna pijanych w trupa.

W zasadzie nic nie zakłócało tej sielanki, choć nie każdą książkę udawało się skreślić z indeksu. No, ale każdy się na to godził, bo wszyscy rozumieli sytuację. Nie można było kolportować w Rosji dzieł Słowackiego i Mickiewicza. Nie można było sprzedawać niczego o Powstaniu 1863 roku i o kilku innych jeszcze, drażniących sprawach. Wiele jednak publikacji udawało się szczęśliwie przez cenzurę przepchnąć. I wszystko szło dobrze, dopóki ktoś w ochranie nie postanowił systemu udoskonalić. Relacje pomiędzy Rosjanami-cenzorami, a Polakami-księgarzami układały się dobrze i bez stresu. Kłopot pojawił się kiedy ochrana – centralnie – nakazała, by sprawdzaniu skrzyń z książkami zagranicznymi asystowali dwaj polscy donosiciele, na etacie ekspertów. Ktoś się prawdopodobnie zorientował, że za dużo książek przechodzi, ale nie mógł wprost oznajmić „górze”, że to przez łapówki, bo sam zapewne brał pieniądze, więc postanowiono „uszczelnić system”. W charakterze kitu do uszczelniania, jak zawsze, obsadzono aspirujących frustratów, którym dodano atrybut specjalizacji. Nie wiemy kim byli ci ludzie, wiemy tylko że umowy polsko-zagraniczne zwykle są dotrzymywane przez obie strony, szczególnie gdy dotyczą dużych i regularnych zysków. Umowy polsko-polskie, a mam tu na myśli ewentualną próbę przekupienia pary „ekspertów” w ogóle nie wchodziły w grę. Po pierwsze dlatego, że eksperci nie ufali sobie nawzajem, po drugie dlatego, że umowy pomiędzy Polakami są łamane z zasady. Szczególnie jeśli zawierane są pod sankcją obcoplemienną, na przykład rosyjską. Zrobiło się więc niebezpiecznie.

Sprawę załatwiono w ten sposób, że czasowo ograniczono sprowadzanie książek zakazanych, które zwykle importowane były z Lipska, a następnie zaczęto pakować je w charakterystyczne opakowania przeznaczone dla żurnali z modą. Monsieur Trofimowicz zaś, pozbawiony przez ochranę dodatków do pensji wynoszących odpowiednio – 10 rubli za skrzynię zwykłą i 50 za „niebezpieczną”, przystąpił nagle do wykonywania swoich obowiązków z nadzwyczajną sumiennością. Tak wielką, że „ekspertom” ręce mdlały od przerzucania paczek, a binokle zachodziły im mgłą. I tak na koniec zawsze okazywało się, iż pozostały jeszcze do sprawdzenia owijki z modą, ale nikomu się już nie chciało tam sięgać.

 

Nowy system działał, ale był bardzo kłopotliwy i stanowił wyzwanie. Zaraz powiem dla kogo. Oto prócz wymienionych panów w cenzurze był jeszcze sekretarz urzędu pan Mucharski, który decydował o tym, jakie skrzynie w ogóle idą do kontroli, a jakie są od tego wolne. Skrzynie zaś wożono do Warszawy z przejścia granicznego specjalnymi furmankami. I każda ze skrzyń była oznaczona specjalnym – charakterystycznym dla odbiorcy – symbolem składającym się z dwóch liter.

Pan Mucharski poprosił kiedyś jednego z najbardziej narażonych na działanie cenzorskie księgarzy warszawskich, by spotkał się z nim na neutralnym gruncie. Nie chciał, by ktokolwiek z urzędu zobaczył iż odwiedza on polską księgarnię. Byłaby to – wobec powszechnej i dorozumianej korupcji – zbyt wielka ostentacja.

Panowie spotkali się i sekretarza cenzury Mucharski zaproponował taki oto układ: skrzynie z książkami jego rozmówcy zostaną oznaczone w specjalny sposób i już na granicy zostaną przesunięte na tę stronę rampy, która nie podlega kontroli cenzorów. Potem wszystkie skrzynie zapakowane zostaną na furmanki i przewiezione do Warszawy. Koszt takie operacji to 10 rubli od skrzyni. Księgarz się zgodził, ale był świadom, że panowie Trofimowicz, Dragomirecki i Kulig nie będą zadowoleni z nagłego zmniejszenia się obrotu w kamerze kontrolującej paczki. No i rzecz jasna nie mogli się oni niczego domyślić, bo wtedy trzeba by ich obłaskawiać osobnymi łapówkami.

Pan Trofimowicz coś wyczuł, bo wezwał kiedyś naszego księgarza i zapytał go wprost o zmianę jego tak, patriotycznego do tej pory, nastawienia. Dlaczego – pytał – ach dlaczego nagle zachowuje się pan tak niepatriotycznie i nie sprowadza już nielegalnych druków z zagranicy w ilościach, które zadowoliłby nas obu?

Jaki z tej historii płynie morał? Żeby był to jeden morał! Jest ich kilka. Zaczniemy więc omawiać je po kolei. Po pierwsze: skuteczna walka z przeciwnikiem ideowym polega na tym, by wciągnąć go na grząski grunt deprawacji i mieć do dyspozycji narzędzie do takiej deprawacji służące. To w przypadku urzędników rosyjskich było łatwe. Aspirowali oni bowiem do tego, by stać się kimś innym. Ich niedoszłe ofiary zaś, a w rzeczywistości patroni, reprezentowali świat, do którego i oni pragnęli należeć. Nie można było jednak przesadzać i rozwijać takich projekcji w nieskończoność. Trzeba było zapłacić i już, bo z tego właśnie płynęła największa satysfakcja, a mgiełka współodczuwania i zrozumienia była tylko dodatkiem. Przeliczalnym zresztą na wódkę, jak się można było od razu zorientować.

Z urzędnikami niemieckimi takie numery nie przechodziły, albowiem oni uważali się za coś lepszego. A to z kolei oznaczało, że można się było po nich spodziewać rzeczy najgorszych. I to jest warta zauważenia korelacja – po kimś, kto uważa się za coś lepszego możesz spodziewać się wszystkiego najgorszego.

Kolejny morał zaś jest taki: deprawacja lubi eskalować, nie będzie jednak to działać w nieskończoność. Jeśli więc sekretarz urzędu cenzorskiego zgłasza się do ciebie z propozycją, przyjmij ją. Kiedy jednak z identyczną lub lepszą zjawi się posłaniec od komendanta ochrany, wyrzuć go za drzwi z oburzeniem. To to na pewno jest prowokacja.

Czy to koniec moralizowania na dziś? No gdzie tam…Mamy jeszcze coś. Jeśli dysponujesz narzędziami deprawacji wrogów, sprawdź lepiej kogo masz za sojusznika i czy na podorędziu leży coś, czym jego także mógłbyś zdyscyplinować. To ważne, bo życie lubi płatać różne figle. Warszawscy księgarze sprowadzali nielegalne druki po to, by budzić w narodzie ducha i przygotować ten naród na odrodzenie polityczne. Do tego służyły zakazane przez cenzurę książki, pełne emocjonalnych i głębokich treści. I w końcu się udało. Ojczyzna wolna zmartwychwstała. Na kim oparła swoje wątłe jeszcze ramiona, by utrzymać się w pionie? Czy ta księgarzach, wydawcach i kolporterach, którzy z własnych zysków deprawowali carskich cenzorów, by ci nie przeszkadzali w jej odrodzeniu? No skąd. Ona się oparła na tych dwóch, co ich ochrana wynajęła jako ekspertów do sprawdzania paczek z nielegalną literaturą wożoną z Lipska. To oni stanowili bowiem dla niej sól ziemi, nie wydawcy, księgarze, poeci i pisarze. I stali się ci chadzający w parach „eksperci” niczym bicz boży. A co się stało z księgarzami i wydawcami? Z poetami i pisarzami? Jedni zbankrutowali, inni wyemigrowali, a poeci poszli na służbę do tajnej policji, czyli jak zwykle.

Pamiętajcie więc, że prócz weryfikacji – stałej – metod deprawowania przeciwnika, musicie mieć zawsze coś, co Was ochroni przed funkcjonariuszami idei, której służycie. Bo ci są najgroźniejsi. Są jak Mucharski dla Trofimowicza – dybią na wasze zyski i nie zamierzają żartować.

No nic, jutro opowiem Wam o samobójstwie pewnego znanego wydawcy.

 

Przypominam, że od kilku dni mamy w sprzedaży nową książkę

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/historia-pomorza/

---

tagi: książki  cenzura  powstania  deprawacja  wolność słowa  kolportaż  łapówki  carski rząd  odrodzona ojczyzna  bankruci 

	gabriel-maciejewski
	16 listopada 2025 09:45

18     1557    11 zaloguj sie by polubić