Ponieważ zawsze się spieszę pisząc książki, i te mniejsze, i te większe, umyka mojej uwadze mnóstwo kwestii. Jeślibym dziś pisał książkę o św. Stanisławie, na pewno  byłaby inna. Coś bowiem mnie wczoraj tknęło i sięgnąłem po materiały dotyczące mennictwa Bolesława Śmiałego. I powiem Wam, że to nie jest tak chamski przewał, jak w przypadku Matejki i obrazu przedstawiającego Stańczyka, ale też jest nieźle.

Jak wiemy interpretatorzy historii znani są z bardzo charakterystycznej ślepoty. Formułują wnioski, który konsekwencji sami nie rozumieją, ale nie mogą inaczej, bo materiał, na którym pracują jest ubogi, a jego walory bądź ich brak należą do grupy komunikatów jednoznacznych. Idźmy więc po kolei. Wpisujemy w wyszukiwarkę słowa – mennictwo Bolesława Śmiałego. Otwieramy pierwszy tekst jaki nam się wyświetla, zaczynamy czytać i od razu trafiamy na zdanie:

 

Okres panowania Bolesława Śmiałego (1058-1079) przynosi duże zmiany dla polskiego mennictwa. Kończy się epoka denarów ciężkich, ich miejsce zajmują denary lekkie.

Nie wiem, jak wy, ale ja się czuje wstrząśnięty. Oto kończy się era denarów ciężkich, które bił Bolesław Chrobry imiennik Śmiałego. On zaś – jego naśladowca – jak chcą apologeci króla – bije denary lekkie. Dlaczego tak czyni? Odpowiedź znajdujemy w tym samym tekście, ale nieco niżej – żeby skarb królewski zarabiał. To jest doprawdy niezwykłe. Ja bym jeszcze dodał standardowy argument wszystkich dociekliwych – nadwyżki jakie wypracował skarb przebijając dobrą monetę na złą, szły na wojnę. Naprawdę? A ciężkie denary Bolesława Chrobrego bite były w czasie pokoju, prawda? Monety potrafią powiedzieć naprawdę wiele. Wojny króla Bolesława I, były długie, ciężkie i zyskowne. No, ale wojny jego imiennika już takie nie były, bo denar był lekki. Co mogło być tego przyczyną? Przywołajmy jeszcze kilka fragmentów pierwszego tekstu, który ujawnił się przed naszymi oczami, kiedy wpisaliśmy w googla wyrazy – mennictwo Bolesława Śmiałego.

Nie udało się jak dotąd ustalić w 100%, które z tzw. "niemych denarów" (denarów z okresu pierwszy Piastów, którym nie udało się w 100% przypisać panowania danego władcy) należą do któregoś z władców. Bardziej prawdopodobne jest jednak to, iż w okresie panowania Kazimierza Odnowiciela polskie mennictwo przeżywało stagnację. W obiegu znajdowały się nadal monety z czasów Bolesława Chrobrego, Mieszka II oraz monety krajów Europy zachodniej. W tym okresie do Polski trafiają w ogromnych ilościach tzw. denary krzyżowe, malutkie monety z charakterystycznie podwiniętymi brzegami. Na awersie znajdował się krzyż prosty, na rewersie zaś krzyż kawalerski. Do dziś trwają spory czy te "krzyżówki" były dziełem polskich czy zagranicznym mincerzy. Bardziej prawdopodobny jest jednak ich obcy rodowód, gdyż w Polsce w tym czasie ważniejsze było ratowanie kraju przed całkowitym upadkiem, aniżeli budowanie potęgi polskiego mennictwa.

To jest jeszcze lepsze. Kazimierz Odnowicie przybywa do kraju, w którym krążą w obiegu monety Bolesława I i Mieszka II. Co to w ogóle znaczy? Kraj jest spustoszony przez Czechów, Kazimierz rzekomo podnosi go z upadku, ale owo podniesienie charakteryzuje się nędzą menniczą, do kraju z zagranicy wlewają się obce – nieme – bez napisów – denary z krzyżem. To ważne, że z krzyżem, ale o tym za chwilę. Najpierw odpowiedzmy na pytanie proste – po co emituje się słabą monetę, pozbawioną sygnatur? Żeby ściągnąć z rynku lepsze srebro, przebić je i na tym zarobić. To się może odbywać pod kontrolą miejscowego władcy, władcy z zagranicy, który korzysta ze słabości kraju gdzie do takich operacji dochodzi, a także jakiejś organizacji finansowej kontrolującej duży obszar. Co to znaczy – ściągnąć z rynku? Przecież w obiegu jest dobre srebro, nie ma przymusu brania do ręki cienkich blaszek, można prowadzić wymianę towarową, tak nam to tłumaczą różni mędrcy. Można dobre srebro schować, a złą monetę odrzucić.  Jak więc ściągnąć dobre srebro z rynku? Tego właśnie nie wiemy. Mieszko Stary przeprowadzał, pod nadzorem żydów coroczną operację zwano renovatio monetae. Czyli w majestacie prawa psuł pieniądze. Czy w przypadku Kazimierza Odnowiciela, który najwyraźniej zezwolił na to, by denary krzyżowe – nieme – krążyły po jego władztwie – też tak było? W grę wchodził moim zdaniem raczej przymus i to przymus niemiecki. No, ale żeby pieniądze wprowadzić do obiegu, trzeba mieć gwarancje jakiegoś banku. Jeśli ich nie będzie, zostaną one ściągnięte z rynku, do czego, jak sądzę, byli przeznaczeni odpowiedni ludzie z zakresem specjalnych umiejętności.

Myślę, że było tak – działalność mennicza Bolesława I i Mieszka II, której skali nie znamy, służyła do ściągnięcia i to masowego, z rynku i szlaków, srebrnych dirhemów. Te zaś – strzelam, bo tego nie wiem – były dużo cięższe od „ciężkich” denarów naszych pierwszych władców. Podobnie czyniły w owym czasie inne organizmy państwowe. Nastąpił gwałtowny wzrost bogactwa królestw, dworów i pojedynczych ludzi cokolwiek posiadających. Ponieważ do obiegu pieniądza potrzebne są gwarancje, tak lokalne, jak i globalne, możemy mniemać iż Mieszko II się o te gwarancje nie wystarał, a na pewno nie zrobił tego we właściwym momencie. Potem zaś było już za późno.

Brzetysław splądrował nie posiadające gwarancji królestwo, ale nie udało mu się zabrać całego skarbu. Zdegradowane państwo przejął – z łaski cesarza – Kazimierz. Mennice dzierżawione przez Żydów w Niemczech zalały kraj denarami krzyżowymi, żeby podkreślić jego przynależność do cesarstwa.

Potem zaś zjawił się Śmiały, który rozpoczął działalność menniczą na innych nieco zasadach. Tych byśmy nawet nie zauważyli gdyby nie pasjonaci numizmatyki. Nie wiemy w jaki sposób atrybuują oni poszczególne monety, na jakiej podstawie przypisują je temu czy innemu władcy, albo tej czy innej mennicy, ale musimy im wierzyć na słowo. Ono zaś brzmi tak – były dwa typy monet Bolesława Śmiałego – książęce i królewskie. Niektórzy twierdzą, że były trzy, ale by to stwierdzić trzeba się przenieść na drugą stronę wyników wyszukiwania, gdzie znajdujemy tekst Jana Pinińskiego, nie mylić z Janem Pińskim, zatytułowany Propaganda na monetach polskich od około 1070 do 1173. Jan Piniński pisze, że są trzy warianty, ale jeden jest bardzo rzadki, przedstawia władcę na majestacie na awersie, a na rewersie wyobrażony jest tenże władca przebijający smoka. Czy to jest smok i czy to jest władca? Te kwestie moim zdaniem pozostają dyskusyjne, ale co ja tam mogę wiedzieć.

Badacze twierdzą, że Bolesław bił swoje monety w dwóch mennicach – w Krakowie i we Wrocławiu. Na jakiej podstawie to ustalono? Nie mam pojęcia. No, ale przyjmujemy na wiarę, że tak było. Na wiarę także przyjąć musimy szacunkową wielkość emisji monet Śmiałego – 0,8 miliona sztuk – do 1,3 miliona sztuk lekkich denarów.

Przeczytajmy teraz co napisał w swoim artykule Paweł Milejski z działu numizmatycznego Muzeum Książąt Lubomirskich we Wrocławiu. Zacznijmy od tego, że autor omawia jeden egzemplarz monety z okresu zwanego książęcym, czyli sprzed roku 1076. Oto najciekawsze cytaty:

Warty podkreślenia jest fakt, że na monecie zawarte zostało tylko imię księcia, bez jego tytulatury. Na rewersie monety widzimy władcę dosiadającego konia na oklep. Władca ma dużą głowę, z wyraźnie zaznaczonymi włosami oraz pozostałymi części anatomicznymi twarzy. W rękach trzyma atrybuty władzy – włócznię z proporcem i tarczę. Przy tak mocno wyeksponowanych przedmiotach związanych z władzą świecką uderza brak symbolu sakralnego. Za głową jeźdźca, tuż nad zadem konia, na opisywanym numizmacie umieszczonych zostało pięć kulek, które tworzą symbol zbliżony kształtem do krzyża. Jest to cecha dystynktywna, odróżniająca poszczególne odmiany. W pozostałych wariantach nad końskim zadem widnieje litera S, trzy kulki ułożone w jednym lub dwóch szeregach lub trzy kulki tworzące trójkąt.

Książę nie używający na swoich monetach tytulatury? Siedzący na oklep na koniu? Do tego jeszcze bez symboli sakralnych, za to z tarczą i włócznią? Autor nazywa to wyeksponowanymi symbolami władzy. To dziwne, bo atrybuty wojny chyba nie są atrybutami władzy. Ta pochodzi z krzyża, korony i berła. Nie znajdujemy na monecie Bolesława takich atrybutów. Mamy tam jedynie człowieka z gołą głową, dosiadającego na oklep konia, który wymachuje dzidą i osłania się tarczą. Podpisany zaś jest imieniem – BOLESLAVAS. Na tej podstawie atrybuuje się tę monetę Śmiałemu. Okay, wierzymy w to.

Teraz dygresja, pamiętam, jak na wykładach poświęconych sztuce późnego antyku prof. Piotr Skubiszewski omawiał detale mozaik znajdujących się w kościołach Rawenny. Na drobne dla laika i nieznaczące rzeczy przeznaczał półtorej godziny, a często trzy. Pan Milejski wskazuje, że na monecie nie ma symboli sakralnych, a jednocześnie pisze, że pięć kulek układa się w krzyż. O tych kulkach, prof. Skubiszewski mówiłby ze trzy godziny. Ja nie wiem co to jest, na pewno nie krzyż. Myślę, że plan jakiejś budowli, wyrażony w tym symbolicznym znaku.

Dalej Paweł Milejski pisze tak

Opisywana moneta jest najstarszym przedstawieniem konnym polskiego władcy ukazanym na numizmacie. Wczesnośredniowieczne monety polskie tworzone były zazwyczaj przez analfabetów, którzy kopiowali pierwotne stemple wykonane przez osoby wykształcone. Nieumiejętność czytania powodowała, że twórcy nowych stempli powoli deformowali inskrypcje obecne na monetach. W przypadku emisji Bolesława Śmiałego mamy do czynienia z przekształceniem i zdeformowaniem imienia władcy, które na najstarszych monetach widnieje w poprawnej formie – BOLEZLAVS – i później, stopniowo ulega deformacji. Na monecie ze zbiorów Ossolineum czytamy lekko zniekształcone imię Bolesława – ⸪BOLEZ⁖LV∙Ʌ∙S – które zaopatrzone jest dodatkowo w znaki specjalne. Zaznaczyć trzeba, że na niektórych monetach, z młodszych, najbardziej zbarbaryzowanych emisji, imię władcy przybiera całkowicie abstrakcyjną formę EZIVAS.

Skąd pomysł, że produkcja tak poważnego narzędzia władzy, jakim jest moneta, przekazywana była w ręce analfabetów? Nie wiem, ale sądzę, że wynika to z ilości monet uznanych za fałszerstwa. Tylko jak odróżnić fałszerstwo analfabety od fałszerstwa, którego dopuszcza się człowiek znający litery? I czy zbadano ilość srebra w monetach książęcych – lekkich i porównano ją z zawartością tegoż srebra w fałszywkach? Czy one się znacząco różnią tym parametrem? Nie mam pojęcia, ale wynik wskazałby nam wyraźnie co jest, a co nie jest fałszywką.

Imię EZIVAS nie jest formą abstrakcyjną, albowiem przypomina imię Ezaw. Jeśli zaś przyjmiemy, że mennice były dzierżawione Żydom, ktoś kto taką mennicę dzierżawił mógł, czując się dostatecznie pewnym siebie i silnym, wyemitować monety ze swoim imieniem. To oczywiście nie poparta niczym hipoteza. No, ale wszystko w tej historii opiera się na hipotezach. Postać bez atrybutów władzy książęcej, bez symboli sakralnych, nazywana jest księciem. Potem zaś królem. Drugi bowiem wariant monety Bolesława Śmiałego określany jest jako królewski. Widać na nim wielką głowę w koronie na awersie i dziwną budowlę z trzeba kopułami zakończonymi kulkami na rewersie. I ani kawałka krzyża. Nikt na to oczywiście nie zwraca uwagi. Bo też i po co? Kiedyś jeszcze można było gdzieniegdzie przeczytać, że owa budowla na rewersie to po prostu Hagia Sophia. Dziś nie mogę znaleźć takich rewelacji. Być może nie jest to Hagia Sophia, a po prostu meczet w Bagdadzie, bo w zasadzie dlaczego nie? Dzieje Europy wieku X i XI to próby opanowania rynku srebra związanego z handlem niewolnikami. I w tym procederze brały udział na pewno poważne siły. Przede wszystkim wspomniany Bagdad, także Konstantynopol, Akwizgran – miasto cesarskie, Normanowie, pośrednicy w obrocie, a także Wenecja. Dzieje tej walki, wzlotów i upadków królestw dałoby się, jak sądzę wyczytać z monet. Niestety ludzie, którzy się nimi zajmują mają co innego do roboty. I piszą, na przykład, tak:

Analizując przedstawienia obecne po obu stronach monety możemy wyciągnąć wiążące wnioski na temat używanego w tym okresie uzbrojenia, symboli władzy i innych elementów szeroko pojętej kultury materialnej, które dość wiernie odwzorowywane były na stemplach średniowiecznych monet.

 

Dość wiernie odwzorowano kształt włóczni na denarze książęcym sprzed roku 1076, ale nie dość wiernie odwzorowano kształt budowli z kopułami na denarze królewskim? Wszyscy wiemy z czym się kojarzą budowle kopułowe – nie z zachodem Europy. I na pewno nie z Polską, gdzie budowano wówczas z drewna, a kamienne kościoły i zamki stanowiły rzadkość. Czym więc jest ta budowla na denarze królewskim? To znak patrona, który gwarantował obieg lekkich denarów w państwie Bolesława. Zyskiem z przebijania „ciężkiego srebra” swojego imiennika i tego co zostało w obiegu z arabskich dirhemów, książę a potem król musiał się zapewne dzielić ze swym patronem. Czy wziął odeń koronę, którą ukoronował się w Gnieźnie wraz ze swoją kreaturą Izasławem? Tego nikt głośno nie powie, ale możemy zacytować jeszcze jeden fragment tekstu napisanego przez numizmatyków:

Ze źródeł historycznych wiadomo, że stolicą państwa ówczesnego władcy był Kraków. Tam znajdował się skarbiec z zasobami kruszcowymi i to właśnie tam powstał główny ośrodek menniczy Bolesława Śmiałego. Z tej mennicy pochodzą dwa typy denarów, które opisane będą w dalszej części artykułu. Drugim ośrodkiem menniczym był prawdopodobnie Wrocław (choć tu nie mamy 100% pewności), z którego pochodził trzeci typ denara - również opisany poniżej.

Władca bije monety w dwóch ośrodkach na południu, jeden z nich jest grodem królewskim. Koronę jednak nakłada na skronie w Gnieźnie, które ponoć też odbudowuje po zniszczeniach, na jakie naraził kraj Brzetysław. Choć jego ojciec – jak wiemy – przeniósł stolicę do Krakowa. Książę i król, który unika na swoich monetach symboli chrześcijańskich odnawia ponoć metropolię w Gnieźnie. A co a takim razie robił jego ojciec – Odnowiciel? Puszczał w obieg nic nie warte denary z krzyżem, tak? Bite za granicą. Syn poszedł po rozum do głowy – zwiększył ilość srebra w monecie, ale przecież nie tak, jak jego wielcy poprzednicy. Tym samym zalał kraj słabym pieniądzem, ale zyskał przydomek – Szczodry. Koronę wziął z Bizancjum, gdzie owe operacje zostały zatwierdzone, a gwarancji na nie udzieliła republika wenecka. Była to gwarancja chwilowa, o czym Bolesław nie wiedział. Był bowiem pionkiem w grze. I tylko jeden człowiek starał się mu to wytłumaczyć – biskup krakowski Stanisław ze Szczepanowa.

Jeśli podobała Ci się moja historia postaw mi kawę, albo kup książkę. I nie opowiadaj o niej znajomym, bo jak już nie raz bywało, zaraz jakaś menda, sklepie ją na placek, wyda w miękkiej okładce i powie, że sama wpadła na te rewelacje.

A z czeluści magazynu wygrzebałem takie oto rzeczy.  

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/gabriel-ronay-anglik-tatarskiego-chana-tlumaczenie-gabriel-maciejewski-jr/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/audiobook-basn-jak-niedzwiedz-tom-i-wielki-powrot/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-13/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-1-cudem-odzyskane-30-egzemplarzy/

 

 

---

tagi: znaki  monety  legendy  mennice  bolesław szczodry  stanisław ze szczepanowa 

	gabriel-maciejewski
	7 marca 2026 08:44

35     1665    13 zaloguj sie by polubić