Wiodącą rolę na Pomorzu  - od XIX wieku  do 1939 roku odgrywało polskie ziemiaństwo. Tak w walce gospodarczej /zwlaszcza o ziemię/ jak i w kwestiach kulturowych. Znam to z przekazów rodzinnych, gdyż K.-Ł.scy wraz ze spokrewnionymi i zaprzyjaźnionymi rodami byli w szpicy tej walki. I mieli znakomite osiągnięcia /banki, towarzystwa kulturalne, biblioteki, towarzystwa naukowe, pomoc chłopom w wykupowaniu ziemi od Niemców etc../. Oczywiście, do odzyskania niepodległości, uczestniczyli w życiu parlamentarnym Niemiec, a także w niemieckich siłach zbrojnych /brat mojej teściowej był w cesarskich Huzarach Śmierci, jak wielu ziemiańskich synów - Polaków z Pomorza/. Gdy Niemcy weszli do Polski w 1939 roku - wiodących ziemian mordowano albo na miejscu, albo w Forcie VII, albo osadzano w obozach koncentracyjnych. Brata mojej teściowej zamordowali sowieci w Katyniu. 

Była też na Pomorzu ciocia Kalkstein - spolonizowana, niemiecka rodzina. Niemcy w 1939 roku zaproponowali jej I grupę Volkslisty. Wyrzuciła ich z dworu i nie śmieli już staruszki /o czysto niemieckiej krwi i... szczerej Polce/ zamordować... 

Pomorze to trudny kawał naszej ziemi. Zawsze tu mącą Niemcy.