Byłem wczoraj na Hamlecie w teatrze narodowym. Nie będę jednak pisał recenzji, choć jakieś słowo o przedstawieniu tu zamieszczę. Co innego jest ważne. Oto w polskiej literaturze nie występuje zjawisko dworu. W sensie dworu monarszego. Jest niby ten Dworzanin polski, którego nikt jakoś – co moim zdaniem jest przedziwne – nie próbował zaadaptować na scenę. Choć wymienia się go w każdym podręczniku do polskiego. Nikt nie próbował tego nawet czytać, bo jest to rzecz nie do czytania, a poza tym zawiera konteksty, które nie mogą być obecne w naszym, spreparowanym przez wiek XIX, życiu duchowym. No, ale że potem nikt nie napisał niczego, co rozgrywałoby się na dworze? To jest aż dziwne. Mamy oczywiście książkę Paziowie króla Zygmunta, ale w kontekstach tu omawianych tytuł ten brzmi gorzej niż szyderczo. No i przeznaczona jest dla dzieci. Mamy wreszcie serial – Królowa Bona – ale jego obejrzenie dzisiaj wywołałoby jedynie śmiech. Hamleta zaś gra się od 400 lat. Może nie w każdej epoce tak samo często, ale wystarczająco, by każdy nawet ostatni osioł, go kojarzył. Na wczorajszym przedstawieniu przekonałem się, że tekst, który eksploatowano do tej pory całkowicie fałszował sens sztuki. Bo pomiędzy – ktoś nie śpi, aby spać mógł ktoś, a – jest czas snu i czas czuwania – rozwiera się przepaść. To pierwsze jest oczywiście bardziej poetyczne, ale całkowicie gubi sens. Hamlet bowiem, którego wczoraj oglądałem, choć odziany – na modłę dzisiejszą – w sweterek wyciągnięty z kontenera, spodnie od dresu i stare trampki, nie był hamletyzujący. Wręcz przeciwnie był to człowiek, który za wszelką cenę starał się uniknąć pułapek, ale nie rozumiał, że siłą, która go prześladuje, nie jest zły król, a Nemezis. Hamlet nie mówi – być albo nie być. To znaczy mówi, ale nie ma to większego znaczenia. Chodzi o to, że świat zastawia na niego pułapki, on się broni bardzo sprytnie i jak tylko może, ale oceniany jest – przez zbrodniarzy i ludzi, którzy chcą by zginął, w kontekstach moralnych . Bo wszyscy udają, a dwór jest teatrem. Nie ma ducha, udają go fałszywi przyjaciele, Ofelia jest wredną małpą, król morderca okazuje się mięczakiem pozbawionym sprytu i tylko umowa z Laertesem pozwala mu w końcu pozbyć się Hamleta. No, ale jakim kosztem? Wszyscy umierają, ale zanim się to staje, Hamlet walczy jak lew. Próbują go wrobić w miłość do Ofelii, chcą wysłać na śmierć do Anglii, matka woli, żeby wreszcie zamilknął, ale on nie może – bo zwyczajnie chce żyć. Z ostatniej opresji wychodzi obronną ręką posyłając, własnym listem na szafot Rosenkrantza i Guildersterna. Potem, przed finałem wyznaje, że trenował szermierkę i daje się zwabić w pułapkę, ale jest to już taka zmowa, że nikt by się z niej nie wydostał. Nowa interpretacja, według tego nowszego tłumaczenia, byłaby super, ale wszyscy – jakież to oryginalne – przebrani byli we współczesne łachy. Fortynbras zaś okazał się być jakimś niskim panem w garniaku, pod krawatem, lekko podobnym do Leszka Milera. Takie sobie to było powiem Wam, ale to, że z Hamleta zrobili tytana, bardzo mi się podobało. No i dzieciak, który go grał wypadł bardzo dobrze.

Przypomniało mi się stare przedstawienie, reżyserowane przez Wajdę, gdzie Hamleta zagrała Teresa Budzisz-Krzyżanowska. No i właśnie tak nie należy robić. Choć przecież wielu uważało, że to świetny spektakl. No nie, wczoraj okazało się, że Hamlet to nie jest pierdoła, która nie umie wywrzeć zemsty, ale ktoś zupełnie inny. Poza tym obsadzenie kobiety w roli księcia Danii to numer stary i ograny. Wystąpiła bowiem w tej roli, dawno temu, przed wynalezieniem kina i telewizji Sarah Bernard.

Wracajmy jednak do dworu. To jest wdzięczna bardzo przestrzeń do ogrywania i opisywania, ale jest to przestrzeń trudna. Dwór bowiem to postaci. Wszystkie bardzo wyraziste i bardzo pewne siebie, wszystkie charakterystyczne, inaczej nie byłoby ich na dworze. Opis dworu to wyzwanie, ale tego nie rozumie w Polsce nikt. Wcześniej zaś, na przełomie XIX i XX wieku, w czasie tak zwanego rozkwitu literatury, który był jedynie przygotowaniem gruntu pod rewolucję, nikt nie dostałby złamanego grosza za opisywanie życia dworskiego. To moim zdaniem jednoznacznie wskazuje, że intencje pisarzy XIX wieku były skrajnie nieuczciwe i wymierzone w tradycję, choć tą tradycją wszyscy sobie elegancko wycierali gęby. No, ale dwór nie znajdował się w kręgu ich zainteresowań. Chłopi tak, mieszczanie tak, nawet szlachta, w kontekstach bojowych, odarta z „dorosłej”  psychologii i postaw przez dwór wymuszanych. No, ale samego dworu nie ma. Nie ma więc też tytanów, takich jak ten wczorajszy Hamlet. I nie ma prawdziwej tragedii, którą mogliby zagrać prawdziwi aktorzy.

Jedyny dwór jaki mamy, to dwór szlachecki, wyszydzany w sposób chamski i prymitywny, albowiem ktoś – któryś raz z rzędu – wpadł na pomysł, że pozbawi Polaków tradycji i uczyni z nich jakieś szczury biegające po ruinach, piszczące i obnażające białe zęby w głupkowatych uśmiechach. I to się właśnie dzieje przed naszymi oczami, a służą temu takie zabiegi, jak odzianie Hamleta w łachy z kontenera, ale nie tylko one. Przede wszystkim służy temu odgrzewanie tradycji chłopskiej, w wymiarach społecznych i politycznych, czyli odtwarzanie dziś tej klasy i tej warstwy, która przez wieki całe była pozbawiona jakiejkolwiek sprawczości. Zgadnijcie po co się to czyni? Inwestując w głupków-profesorów przepisujących jeden od drugiego. Może po to, by i nas pozbawić sprawczości i pozostawić pod nadzorem takich jak oni pasterzy? To tylko nieśmiała sugestia, bo może być przecież tak, że działają oni z pobudek szlachetnych i pragną jedynie powszechnego dobra, a także tego, byśmy wreszcie poznali prawdę o naszej historii.

Dodajmy do tego powagę, z jaką traktuje się zwykle wszystkie obce tradycje i pogardę dla własnej oraz jej nieznajomość. I mamy gotowy preparat narodowopodobny, który można kształtować dowolnie. Hamlet, którego wczoraj widziałem nie był pozbawiony kontekstów politycznych, o których swego czasu wspominał tu Pioter. Horatio, człowiek dwuznaczny i konsekwentnie udający przyjaźń, na koniec zaś występujący po prawicy Fortynbrasa, przybywa wprost z Wittenbergi, gdzie Hamlet także studiował. Laertes wyjeżdża, a potem wraca z Francji, by dowiedzieć się o śmierci swojego ojca Poloniusza. Sam Hamlet zaś zostaje wysłany do Anglii z listem pułapką, od nowego króla Klaudiusza. Nowy król Danii wydaje polecenia lub może tylko kieruje pokorne prośby do angielskiej administracji, by pozbawiła życia jego bratanka. Ciekawe…I wskazujące jak wiele można by było jeszcze z tego tekstu wycisnąć.

Nawet komedianci nie są w tej sztuce komediantami. Są poważni, dostojni i prawdziwie królewscy – imitują dwór, o jakim marzy lud. Naprawdę śmieszni są tylko grabarze miotający gdzie popadnie kościami Yoricka. I to jest wielka przestroga dla nas i wielka metafora. Uważajmy na wszelkich śmieszków, szczególnie tych, co drwią ze spraw ostatecznych. Mogą się okazać grabarzami. W dodatku przysłanymi przez nie wiadomo kogo. Kto zaś będzie wtedy Hamletem? Tego chyba się każdy już domyślił? My sami nim będziemy. Miłej niedzieli życzę wszystkim.

Zostały mi trzy egzemplarze biografii starego Poniatowskiego i dziesięć Indii w płomieniach. Dodruków na razie nie będzie.

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/stanislaw-poniatowski-kasztelan-krakowski-ojciec-stanislawa-augusta/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/indie-w-plomieniach/

---

tagi: teatr  historia  dwór  tradycja  sztuka  król  hamlet 

	gabriel-maciejewski
	4 stycznia 2026 10:24

56     1849    14 zaloguj sie by polubić