Wczoraj życzliwi poinformowali mnie, że Józef Orzeł napisał książkę pod tytułem „Orle gniazdo”. Nie jest samodzielnym autorem ale współautorem, co ma w jego przypadku znaczenie inne niż u niektórych, albowiem książka wypełniona jest jego życiem. Nie wiem czy jest ciekawa, bo jej nie kupiłem, ale przeczytałem recenzję Izabeli Brodackiej. No i postanowiłem napisać tekst o motywacjach, którymi kierują się ludzie piszący książki. O tym, że Józef chce coś napisać w formie zwartej i niemałej, wiadomo było chyba od dawna, ja – kiedy rozmawiałem z nim ostatni raz – a było to jakieś dziesięć lat temu, także miałem takie podejrzenia. Nic mnie jednak one nie obeszły, bo ludzie w pewnym wieku są przekonaniu, że nadszedł czas na pisanie książki i ona w dodatku musi być taka, by czytelnicy padli na kolana. Nie mówię, że Józefem ta motywacja kierowała, bo przypuszczam, że on chciał wobec siebie samego po prostu stanąć w prawdzie. Czy mu się to udało, to osobna sprawa. Może kiedyś przeczytam jego książkę i się w tej kwestii wypowiem. Wielu jednak tak czyni i domaga się potem atencji na wyrost.

Już teraz jednak myślę, że lepiej jest kiedy to Józef pisze książki niż, na przykład, Olbrychski, czy nawet Andrzej Duda. Kokieteria ludzi żyjących z publicznego pokazywania się innym ludziom, zebrana w książce, jest bowiem nieznośna. Józef zaś jest człowiekiem drugiego planu, na tyle jednak rozpoznawalnym by na dźwięk jego nazwiska wiele brwi podniosło się do góry. I chyba wiele się podniesie w czasie czytania tej książki, choć recenzja Izabeli Brodackiej nie jest zbyt pochlebna, a może właśnie dlatego. Może ujmę to inaczej – mało w tej recenzji entuzjazmu.

Józef był świadkiem tego co w PRL najgorsze i jak sam kiedyś powiedział, a teraz powtórzył to w książce – wychował się na ubeckim podwórku. Z punktu widzenia dokumentu historycznego jego książka powinna być więc wartościowa i inspirująca, bo mało mamy autorów, którzy swoje dzieciństwo opisują z minimalną choćby szczerością. Józef zaś mówi jak było. Recenzentka jednak, moim zdaniem, za mało zwraca uwagi na ten moment życia, no chyba że ma powód i ja się mylę, bo autor nie rozwodzi się akurat nad tym fragmentem zbyt obszernie, Trzeba sprawdzić. Jakby nie było relacja Józefa Orła pozostanie jedną z nielicznych wewnętrzny relacji ze środowiska zamkniętego, a rządzącego krajem w latach pięćdziesiątych.

Nie można mieć też do Józefa pretensji, że w wieli 78 lat postanowił podsumować swoje doświadczenia, głównie polityczne, a dotyczące także czasów, które pamiętamy dobrze również my, ludzie znacznie od niego młodsi.

Kłopot polega na tym, że w Polsce, kraju dość dużym, z dużą ilością osób zainteresowanych polityką i książkami, jedynymi autorami, którzy zostawiają po sobie ślad w literaturze, są naoczni świadkowie zdarzeń. Ci zaś mają zwykle wielką pokusę ku temu, by te zdarzenia obiektywizować i nadawać swoim egzegezom charakter ostateczny. Ktoś powie, że mamy jeszcze historyków. No tak, mamy, ale ich książek nie da się czytać. Nie mamy zaś nikogo, kto za literaturę opisującą czasy, które przeżył Józef zabrałby się nie jako świadek, ale jako badacz i artysta. Takich rzeczy w Polsce nie ma, albowiem czytelnik ma manierę taką, że domaga się, by mu powiedzieć raz na zawsze, co on ma myśleć. I autorzy wychodzą naprzeciw temu postulatowi. To znaczy przekręcają różne rzeczy tak, by się to podobało czytelnikowi.

Czy podobne sztuki wykonywał Alois Jirasek, o którym zapewne nigdy nie słyszeliście? Tak, ale z większym rozmachem i innym podłożem ideologicznym. Jirasek bowiem, przez całe swoje życie, nie pomyślał chyba ani razu o tym, by jakieś fragmenty tego życia umieścić w pisanych przez siebie książkach. Kim on w ogóle był ten Jirasek? To był – biorąc pod uwagę skalę jego dokonań – poczwórny, albo popiątny Sienkiewicz. Nie znamy jego książek, bo w Polsce wydawano je – bardzo ostrożnie – w czasach kiedy Józef Orzeł biegał po swoim ubeckim podwórku. To ostatecznie oddala od nich polskiego czytelnika. Jirasek był Czechem i pisał o historii Czech, z ducha antykościelnej i interpretowanej całkowicie odwrotnie niż nasza historia. W swojej twórczości jednak Jirasek nie był tak bezczelni y jak niektórzy w Polsce, nie opisywał życia najważniejszych bohaterów czeskiej historii, ale ludzi z tła, których obecność sama, w przestrzeni historycznej, że się tak wyrażę, powinna być dla polskiego czytelnika szokująca. Ja, na przykład, kiedy trzynaście lat temu po raz pierwszy usłyszałem o Janie Jiskrze z Brandysa, byłem zszokowany, że taka postać, tak ważna dla środkowej Europy, umyka autorom mieniącym się być autorami historycznymi. To jest aż dziwaczne. I pokazuje, że choć Karpaty nie były w przeszłości żadną barierą dla wojsk, bandytów, przemytników i wszelkiej swołoczy, dla kultury i piśmiennictwa były granicą szczelną. I to co działo się na północ od nich miało całkiem inny charakter niż wydarzenia rozgrywające się na południowych stokach tych gór.

Alois Jirasek napisał trzy trylogie, a prócz tego szereg pomniejszych książek, z których każda dorównuje objętością „Lalce” Bolesława Prusa. I w przeciwieństwie do naszych dwóch tytanów literatury – Sienkiewicza i Prusa – ani na moment nie zaniżył poziomu. Można oczywiście dyskutować – mieszkając po tej stronie Karpat – co to jest poziom i jak go Alois Jirasek rozumiał? I na ile legendowanie pewnych postaci ma sens, no, ale to nie będzie zadanie na dzisiaj.

Dziś chcę pokazać jedynie, że proza Jiraska, całkowicie zapomniana w samych Czechach i traktowana tam, jak wykopalisko, wrosła w serca i stała się oczywistością, która nie ulega żadnym argumentom. Nikt nie myśli o historii inaczej niż to przedstawił Jirasek. Mam na myśli historię Czech, a także historię Europy Środkowej. Nawet hierarchia katolicka myśli, tak jak on tego chciał, a może nawet go wyprzedziła. Jirasek bowiem nie domagał się kanonizacji Jana Husa.

Triumf Aloisa Jiraska polega na tym, że jego proza zastąpiła i wyparła całkowicie inne redakcje historyczne. Nikt już nie myśli o jezuitach inaczej niż ich przedstawił na karach swoich powieści pan Alois. Nawet sami Jezuici. Pytanie – czy Jirasek był reprezentantem czeskiego buntu przeciwko opresji katolickiej, czy też masońskich podstępów wobec Kościoła? Tego nie rozstrzygniemy, bo nie chce tego sam Kościół. Zresztą o Jirasku nikt nie pamięta, a Czechy kojarzą się wszystkim ze Szwejkiem i Jarosławem Haszkiem, autorem mało dziś nad Wełtawą popularnym, ale łatwym do naśladowania i na tyle nieszczerym, by można było go bezkarnie udawać. Co czyni wielu polskich miłośników Haszka, próbujących coś tam pisać.

Dlaczego ja tego Jiraska dołączyłem do Józefa Orła? Już tłumaczę. Chodzi o to, że czasy, które opisuje Józef w swojej książce, nie znajdą – tak myślę – swojego autora. Nie będzie nikogo, kto by zajął się ich zredagowaniem, a to z tego względu, że autorzy dziś piszą głównie o sobie. I nie jest to zarzut wobec Józefa, bo on po prostu uznał, że czas na podsumowanie polityki i życia. Jest to zarzut wobec wszystkich innych, którzy próbują zmierzyć się z historią PRL. Jeśli nie będziecie jak Jirasek, nie stworzycie wizji, która całkowicie Was przysłoni, ale da pożywkę kilku pokoleniom i nakarmi ich wyobraźnię, będziecie musieli zniknąć. Czesi przetrwali i trwali dzięki Jiraskowi i innym autorom II połowy XIX wieku, których było znacznie więcej niż w Polsce, mimo iż czeski rynek literacki był znacznie mniejszy. Czy byli oni tak samo inspirowani jak Orzeszkowa, Reymont i Żeromski w Polsce? Nie wiem, rzecz jest do zbadania.

Jedno jest pewne – książka Józefa Orła – dla prawdziwych autorów, powinna być jedynie wstępem do pracy nad udokumentowaniem epoki. No, ale o czym ja mówię? Jak za pisarzy uchodzą dziś wyleczeni alkoholicy, których zadaniem, na pewno inspirowanym, jest opisywanie swojego pijaństwa. Na tym tle Józef, nawet gdyby pozostał tylko przy opisywaniu swoich codziennych posiłków, jawić się będzie jako wieszcz i bohater.

No nic, to tyle plumkania na dziś. Macie tu recenzję Izabeli Brodackiej

 

https://www.dakowski.pl/tylko-dla-orlow/

 

Przypominam o naszych nowościach i dodrukach

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/krucjata-dziecieca/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-46-pomorze/

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-23/

---

tagi: prl  rewolucja  wojna  komunizm  historia  czechy  józef orzeł  wizje  fakty  alois jirasek 

	gabriel-maciejewski
	17 sierpnia 2025 06:30

22     2580    15 zaloguj sie by polubić