O istnieniu Andrzeja Chwalby i Wojciecha Harpuły dowiedziałem się wczoraj. W okolicznościach dość szczególnych, albowiem przeczytałem na iksie, że chłopi polscy, w podzięce za uwłaszczenie, wieszali w chatach portret najjaśniejszego pana, cesarza Aleksandra II. A nawet zbudowali mu pomnik w Częstochowie. Pan emitujący te komunikaty, jak się wydaje, oficer wojska polskiego, próbował mnie zlekceważyć, ale jakoś utrzymałem pole. Krótka bowiem kwerenda wystarczyła, żeby stwierdzić iż pomnik rzeczywiście stanął, ale zbiórka nań odbywała się pod przymusem, firmował ją pan Hurko, a pomagali w gromadzeniu aktywów żandarmi i Kozacy. Na koniec okazało się, że znaczną część funduszy czynownicy zdefraudowali, czyli ukradli. Wytoczyłem te argumenty i moi interlokutorzy, bo w międzyczasie doszedł jeszcze jeden, zaniechali polemiki.

Na podstawie takich okoliczności, prof. Andrzej Chwalba, w swojej książce, napisanej wespół z Wojciechem Harpułą, zatytułowanej „Pan i Cham. A nam prostym zewsząd nędza?”, upiera się że chłopi kochali cara za uwłaszczenie, a rzeczywistym winowajcą ich podłego losu był oczywiście pan dziedzic. Obaj panowie, z którymi wymieniałem wczoraj uwagi na temat wrażliwości chłopa, byli, jak przypuszczam, czytelnikami tej książki i wierzyli we wszystko co tam jest napisane. Autorzy zaś, by się uwiarygodnić, umieścili w tytule swojego dzieła fragment jednego z najsłynniejszych utworów ojca poezji polskiej – Mikołaja Reja.

Jak wielokrotnie się przekonaliśmy w pisaniu o historii, nawet anegdotycznym, takim, jak nasze tutaj, należy się, przede wszystkim, wystrzegać anachronizmów. Czy pamięta o tym prof. Chwalba i czy pamięta o tym redaktor Harpuła? „Przypuszczam, że wątpię”, jak to kiedyś ujął celnie Adolf Nowaczyński. Gdyby bowiem rozumieli takie rzeczy nie oskarżaliby „pana dziedzica” o wpędzenie chłopa w nędzę. Profesorowi historii bowiem nie przystoi bowiem ignorancja, a z niej jedynie wynikać mogą takie oskarżenia. Nie trzeba  być historykiem, by wyguglać sobie jaki los czekał wrażliwych właścicieli ziemskich, którzy próbowali uwłaszczać swoich chłopów na swojej ziemi. Pomijam już inne okoliczności, które dla dobrego prof. Chwalby, niedoszłego szefa IPN, nie mają żadnego znaczenia. Uwłaszczenie było politycznym narzędziem w ręku panującego i nikt poza nim, no chyba że uzurpujący sobie władzę nad Królestwem rząd powstańczy, nie mógł zeń korzystać. Po co więc kłamać? Po co mamić ludzi takimi bzdurami? Najwyraźniej powodem jest ogólna koniunktura chłopomańska. I jej koncentracja w mieście stołecznym Krakowie, bo przecież nie tylko Chwalba i Harpuła ją eksploatują, ale także redaktor Janicki, człowiek przybyły tu z dalekich bardzo zakątków wszechświata.

Żeby zbadać skąd się bierze zainteresowanie losem chłopa w literaturze i kręgach umownie zwanych inteligenckimi, najlepiej, idąc tropem samych autorów, sięgnąć do utworów Mikołaja Reja.

Zacznijmy od tego, skąd w jego pismach wziął się pseudonim Adrian Brandenburczyk, którym podpisany jest – pośmiertnie – wstęp do drugiego wydania jego zbioru zatytułowanego „Figliki”? Otóż Adrian Brandenburczyk był to stale mieszkający w Lublinie lekarz, którego osobiście znali i Rej i Kochanowski. Nic o tej personie nie wiadomo, poza tym, że miała ona autorytet, a podpisany jej nazwiskiem wstęp do zbioru utworów Reja miał osłabić ich satyryczną wymowę. A czemuż to miał ją osłabić? Bo wydawca, najwyraźniej, bał się reakcji Kościoła i dworu na te utwory. Tak to tłumaczą badacze twórczości Reja, choć powodów mogło być wiele, a ten nie wydaje się w ogóle przekonujący. Istotne jest zapewne to, do kogo to wydanie było adresowane, a przeznaczono je – pośmiertnie – dla „doktora Hiszpana” czyli Piotra Rojzjusza, rezydującego stale na dworze Zygmunta Augusta. Uczeni piszą, powtórzę, że fikcyjna korespondencja między doktorem Brandenburczykiem, a doktorem Hiszpanem miała złagodzić wymowę utworów Reja. A po cóż ją łagodzić, kiedy było już wcześniejsze wydanie i nikt się wtedy łagodzeniem nie przejmował? Tego nie wiem. Dla nas dziś istotne jest jak Rej przedstawiał chłopów w swoich utworach. Bo my znamy jego stosunek do nich jedynie z przedstawianej w jawnie anachroniczny sposób frazy – ksiądz pana wini, pan księdza, a nam prostym zewsząd nędza. Rej podpisał ten utwór nazwiskiem Ambroży Korczbork Rożek. Dlaczego? Albowiem obawiał się reakcji Kościoła i dworu, a także dlatego, że lubił żarty. Tak mówią badacze twórczości ojca poezji polskiej.

My zaś mamy z tego utworu zrozumieć, tak nas uczą w szkole, że Rej nie tylko krytykował stosunki w państwie i „panoszący” się wszędzie Kościół, ale także stawał zdecydowanie po stronie chłopa. No więc, „upszejmie donoszę” iż nie jest to prawda. Rej w Figlikach, których jest aż 237, drwi z chłopów, uważa ich za bandę baranów, chamów, prostaków, co nie rozumieją liturgii i mylą ją z życiem codziennym. Jak ich parafia wysyła do miasta, żeby kupili obraz wyobrażający mękę pańską, przywożą wizerunek zmartwychwstałego Chrystusa. Bo malarz zapytał ich czy wolą żywego Zbawiciela czy umarłego. A wiadomo, że żywy jest lepszy niż martwy. W czasie uroczystości pasyjnych jednego chłopa przybili do krzyża, a ten zdefekował na głowy stojących pod krzyżem. Wiejska baba beczy w czasie uroczystości wielkopiątkowych, nie rozumiejąc o co w nich w ogóle chodzi, itp., itd…Są tam ponoć jeszcze ciekawsze kawałki, ale nie chciało mi się już sięgać. Powtórzmy – 237 utworów napisanych ręką szlachcica kalwinisty, szydzących z Kościoła, państwa, ludu i Rzeczpospolitej. A kiedy trzeba się podeprzeć jakimś autorytetem pada na Adriana Brandenburczyka, lekarza rezydującego w Lublinie. Wszystko to zaś – poezja, szlachta kalwińska i luterańska, jak nam piszą mędrcy, tworzy krąg humanistów, którzy orbitują wokół dworu w Królewcu, gdzie rezyduje najszlachetniejszy, najlepszy władca swoich czasów – książę Albrecht Hohenzollern, opiekun sztuk i nauk. Objął on swoją półboską protekcją także syna Mikołaja Reja – Andrzeja, o czym wiemy z ogólnie dostępnego listu poety do samego księcia. Skoro mamy krąg i jego środek, a całość tworzy pewną tradycję humanistyczną, na którą – w oczywisty sposób – powołują się Chwalba z Harpułą, umieszczając cytat z Reja na okładce, warto może zapytać wokół jakiego ośrodka i jakiej postaci orbitują humaniści dzisiaj? Nikt wszak nie uwierzy, a wynika to nie tylko z tradycji, na którą się powołują, ale także przyjętej przez nich metodyki – chłopi postawili pomnik carowi z dobrowolnych datków – że pisma swoje publikują wiedzeni jedynie umiłowaniem prawdy i przemożną chęcią dotarcia do niej. To pytanie jest zasadne, zważywszy na ilość chłopomańskich i anachronicznych tekstów jakie zalały rynek książki w Polsce w ostatnich latach. Nie jest ich tak wiele, jak „Figlików” Reja, ale wrażenie i tak robią. Wojciech Harpuła jest autorem ośmiu artykułów dostępnych w sieci, a wszystkie one są o chłopach i ich niedoli, bądź też przewagach, jeśli udowodnienie takowych jest akurat Wojciechowi Harpule do czegoś potrzebne.

Nikt też w Polsce, podobnie jak w czasach Reja, nie uwierzy, że za tymi pismami, pełnymi rzekomej troski, stoi coś autentycznego. Tak się może zdawać ludziom skrajnie naiwnym, albo takim, którzy siebie samych, w skutek przyrodzonych deficytów, próbują definiować korzystając z dorobku humanistów dawnych i tych bliższych naszym czasom. Czym zaś było dla chłopów polskich uwłaszczenie z roku 1864, akt wymierzony w „pańskie” powstanie, rozumie każdy kto raz jeden choć przeczytał wiersz Marii Konopnickiej „Wolny najmita”. Frajda ta, jak widzimy nie była udziałem ani profesora Chwalby, ani redaktora Harpuły. No, ale wszystko przed nimi.

Na koniec jeszcze anegdotka z gatunku „pysznych”. Dziś z rana na portalu WP przywitał mnie wywiad z Piotrem Adamczykiem, który w nowej, filmowej ekranizacji „Lalki” gra barona Krzeszowskiego. I tenże baron, w pewnej scenie, okłada laską swojego służącego. No, a Adamczyk w tym wywiadzie rozwodzi się nad tym, ile nerwów i emocji kosztowała go ta scena, w której musiał okładać człowieka grając wściekłość. Tak sobie myślę… Może byście, chamy zbuntowane, puścili wywiad z tym facetem, co grał służącego bitego przez barona, co? Czy to jest za duże obciążenie dla uwrażliwionej, polskiej kinematografii?

Na dziś to tyle. Mamy nowe książki, o czym nieustająco przypominam.

 

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/zywot-sw-jozafata-kuncewicza-opowiedziany-na-tle-historii-kosciola-ruskiego/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/przemysl-polski-w-xvi-wieku/

Ponieważ na jesień zaplanowałem sporo premier, muszę oczyścić magazyn, który jest bardzo mały niestety. Postanowiłem więc, że obniżę ceny nawigatorów. Bez tego i tak nie mógłbym powrócić do wydawania kwartalnika, a w robocie są już kolejne numery. Tak więc dla własnej przyjemności i dla dobra zakładu wydawniczego „Klinika Języka” kupujcie ludzie ile możecie.

Zanim humaniści na dobre zapanują nad światem.

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-46-pomorze/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-44-fuggerowie/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-41-galicja/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-40-poswiecony-pociagom-pancernym/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-39-poswiecony-szermierce-i-pojedynkom-na-bron-biala/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-38-wegierski/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-luzyce-nr-37/

https://basnjakniedzwiedz.pl/produkt/szkola-nawigatorow-nr-36-poswiecony-morzu-i-zwiazkom-rzeczpospolitej-obojga-narodow-z-morzem/

---

tagi: wolność  humanizm  mikołaj rej  pańszczyzna  uwłaszczenie  car  chłop  andrzej chwalba  wojciech harpuła 

	gabriel-maciejewski
	1 października 2026 09:17

37     1064    11 zaloguj sie by polubić